Quan Lớn Đệ Tam, hay còn được tôn xưng là Trấn Tây An Tam Kỳ Linh Ứng Thái Thượng Đẳng Thần, là một trong những vị nam thần thượng cổ linh thiêng được thờ phụng rộng rãi tại nhiều ngôi điện lớn ven sông nước như Điện Lảnh Giang (Mộc Nam, Duy Tiên, Hà Nam) và Đền Xích Đằng (Hưng Yên). Vị thần này giữ một vai trò quan trọng trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đặc biệt là trong thực hành Tứ Phủ. Một trong những điều mà nhiều người tìm hiểu về Ngài là trang phục khi Ngài ngự đồng, cụ thể là quan đệ tam mặc áo màu gì.
Theo thần tích “Hùng triều nhất vị thủy thần xuất thế sự tích” được ghi chép lại vào niên hiệu Vĩnh Hữu thứ 2 (1736) và lưu giữ tại Điện Lảnh Giang, Quan Lớn Đệ Tam có nguồn gốc kỳ lạ và đầy huyền bí. Chuyện kể rằng, bà Trần Thị Ngoạn, vợ ông Phạm Túc ở trang An Cố, huyện Thụy Anh, nhận nuôi một cô gái nghèo tên Quý. Sau khi ông Túc qua đời, Quý Nương ra bờ sông tắm thì bị một con thuồng luồng khổng lồ quấn lấy, sau đó mang thai. Nàng Quý sinh ra một cái bọc và vì cho là điềm chẳng lành nên đã vứt xuống sông. Cái bọc trôi dạt đến trang Đào Động, mắc vào lưới ông Nguyễn Minh. Khi ông Minh rạch bọc, ba con rắn từ trong bọc trườn xuống sông, mỗi con đi về một hướng. Đó chính là ba vị tướng thời Hùng Vương, con của Thủy Đế và Quý Nương, sau này được dân gian gắn họ Phạm để tỏ lòng biết ơn.
Nhiều huyền tích khác cũng gắn liền với Quan Lớn Đệ Tam. Một điển tích dân gian kể rằng, chỉ có một mình Quan Tam Phủ giáng trần vào nhà quý tộc dưới thời Hùng Vương, trở thành một vị tướng quân tài ba thống lĩnh ba quân thủy lục. Trong một trận chiến, Ngài đã anh dũng hy sinh, thân xác bị chém làm đôi. Phần thượng thân (đầu) trôi dạt vào bãi sông thuộc làng Xích Đằng (nay thuộc phường Lam Sơn, TP Hưng Yên), còn phần hạ thân (mình) dạt vào ven sông thuộc thôn Yên Lạc, xã Mộc Nam, Duy Tiên, Hà Nam. Dân làng tại hai nơi này đã lập đền thờ để tưởng nhớ công đức của Ngài, đó chính là Điện Lảnh Giang và Đền Xích Đằng, hai thánh tích quan trọng bậc nhất thờ phụng Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ.
Điện Lảnh Giang và Đền Xích Đằng, hai nơi thờ Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ linh thiêng
Trong tín ngưỡng Tứ Phủ, Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ, hay còn gọi là Thái tử Đệ Tam, là con trai thứ ba của Vua Cha Bát Hải Động Đình. Ngài được vua cha vô cùng yêu quý và giao quyền cai quản chốn Long Giai Động Đình. Với vai trò và quyền năng to lớn, Quan Lớn Đệ Tam được coi là vị Quan Lớn tài danh hàng đầu, được lập đền thờ phụng ở khắp mọi miền đất Việt.
Vậy quan đệ tam mặc áo màu gì khi ngự đồng? Đây là câu hỏi được rất nhiều người quan tâm khi tìm hiểu về trang phục các vị thần trong nghi lễ hầu đồng. Khi ngự đồng, Quan Lớn Đệ Tam thường mặc áo trắng thêu rồng, hổ phù. Màu trắng không chỉ tượng trưng cho sự tinh khiết, thanh cao mà còn là màu sắc đặc trưng của Thoải Phủ (Cung Thủy), biểu trưng cho quyền năng của nước, sự linh thiêng và huyền bí của thủy cung. Trang phục này không chỉ thể hiện địa vị cao quý của Ngài mà còn mang ý nghĩa về sự uy nghiêm, lẫm liệt của một vị tướng trấn giữ biển khơi.
Trong các đại tiệc khai đàn mở phủ hoặc nghi lễ cầu an, người ta thường thỉnh Quan Lớn Đệ Tam chứng đàn Thoải Phủ. Mâm lễ vật dâng lên Ngài cũng thường mang sắc trắng, bao gồm long chu phượng mã, lốt tam đầu cửu vĩ, tất cả đều mang màu trắng thuần khiết, đồng điệu với trang phục của Ngài. Khi ngự đồng, Ngài thực hiện các nghi thức như tấu hương, khai quang, chứng sớ điệp và múa đôi song kiếm, thể hiện oai phong, lẫm liệt.
Sự tài đức và công lao của Quan Lớn Đệ Tam được ca ngợi trong nhiều lời văn hát chầu văn, ví như:
“Giáp bạc bao phen rực lửa hồng
Xông pha trăm trận cũng như không
Ra tay cứu nước trừ nguy biến
Tiếng để ngàn thu với non sông
[…] Gươm thần ba thước tay ngang dọc
Tài dậy trời Tây, chí lấp bể Đông”
Những vần thơ này không chỉ khắc họa hình ảnh một vị tướng quân dũng mãnh, mà còn thể hiện lòng tôn kính sâu sắc của nhân dân đối với Ngài. Hằng năm, đặc biệt vào dịp tháng 6 âm lịch – tháng tiệc “Thoải Phủ”, hàng trăm ngàn người dân từ khắp mọi nơi đổ về các đền thờ Ngài như Điện Lảnh Giang, Đền Xích Đằng để cầu mong gia sự bình yên, mùa màng bội thu, quốc thái dân an. Dù còn nhiều huyền tích ly kỳ, hình ảnh Thượng thần Thổ Lệnh, Quan Lớn Đệ Tam, ba anh em họ Phạm và câu chuyện Quý Nương sinh bọc trứng đã in sâu vào tâm thức người Việt, để hậu thế khắp miền sông Lục Đầu, Tam Giang, Tranh Giang, Vị Thủy, Đà Giang đều nhớ về bóng dáng người anh hùng họ Phạm thời Hùng Triều.
