Việc đốt quần áo, đồ đạc, tiền vàng mã cho người đã khuất là một tập tục phổ biến trong văn hóa tín ngưỡng dân gian ở nhiều nơi, đặc biệt là vào các dịp lễ Tết hoặc ngày giỗ. Tuy nhiên, dưới góc độ Phật giáo chính thống, câu hỏi ngày giỗ có nên đốt quần áo không cần được xem xét kỹ lưỡng dựa trên giáo lý về luân hồi và nhân quả.
Theo giáo lý cơ bản của Phật pháp, sau khi qua đời, chúng sinh sẽ tái sinh vào sáu cõi (lục đạo) tùy thuộc vào nhân duyên và nghiệp lực đã tạo ra. Các cõi bao gồm: Cực lạc (nếu có căn cơ và niệm Phật tha thiết), cõi Trời, cõi Người, cõi A-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, và địa ngục.
Quan niệm về việc sử dụng đồ vật sau khi chết có sự khác biệt lớn giữa niềm tin dân gian và giáo lý Phật giáo. Khi tái sinh vào một cảnh giới nào đó, sự sử dụng vật chất (ăn, mặc, ở, tiện nghi) hoàn toàn phụ thuộc vào nghiệp lực của chúng sinh trong cõi đó.
Cụ thể, nếu người thân vãng sinh lên cõi Trời, họ có sự hưởng thụ vật chất cao hơn gấp nhiều lần so với cõi Người, việc dâng cúng những vật phẩm tối hảo thế gian sẽ khiến họ cảm thấy nhợn gớm, không thể sử dụng được. Ngược lại, nếu người thân phải chịu khổ nơi Địa ngục, họ cũng không thể dùng bất cứ thứ gì từ cõi Người, ngoại trừ công đức phước báu hồi hướng.
Chỉ có chúng sinh ở cõi Ngạ Quỷ (và một số thần thức A-tu-la) mới có thể thụ hưởng “mùi vị” của đồ ăn thức uống, hương hoa mà người sống dâng cúng. Tuy nhiên, ngay cả với loại chúng sinh này, việc đốt tiền vàng mã (giấy in) cũng không thể được sử dụng.
Như vậy, việc đốt quần áo, xe cộ, nhà cửa, tiền vàng mã cho người đã khuất chủ yếu xuất phát từ tín ngưỡng dân gian, chịu ảnh hưởng từ văn hóa truyền thống, chứ không phải là giáo lý chính thống của Phật giáo.
Tập tục đốt vật phẩm này không mang lại lợi ích thiết thực cho người đã khuất nếu họ không ở trong cảnh giới có thể thụ hưởng. Thậm chí, việc đốt quá nhiều vàng mã với giá trị tiền bạc lớn còn gây ra những tác động tiêu cực cho người sống như ô nhiễm môi trường, nguy cơ hỏa hoạn và rơi vào mê tín dị đoan.
Tuy nhiên, ở phương diện nhân văn, tâm niệm tưởng nhớ, tri ân và muốn làm điều gì đó cho tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã khuất là một tâm hành rất đáng trân trọng.
Đối với Phật tử có chánh kiến, vào ngày giỗ hay mùa Vu Lan báo hiếu, thay vì tập trung vào việc đốt vật chất, nên hướng tâm sức vào việc làm các điều phước thiện thiết thực nhất. Cụ thể, có thể làm lễ cúng cơm nước, dâng hoa quả và quan trọng hơn là phát nguyện thực hiện các việc thiện như: tụng kinh, lạy Phật, giữ giới, bố thí, cúng dường Tam Bảo, giúp đỡ người nghèo khó…
Sau khi thực hiện các việc thiện này, người sống cần hồi hướng công đức đó đến người thân đã khuất. Theo Phật giáo, dù người thân tái sinh ở bất cứ cảnh giới nào, họ đều có thể nhận được phước báo mà chúng ta hồi hướng tới. Đây mới là phương tiện mang lại lợi ích thực sự và bền vững nhất.
Trong trường hợp Phật tử chưa đủ trí lực để từ bỏ hoàn toàn tập tục đốt vàng mã do áp lực từ gia đình, có thể linh hoạt điều chỉnh. Về mặt tinh thần, có thể “khai” để không cần đốt, nhưng trong lễ phẩm cúng giỗ, có thể sắm một phần vàng mã mang tính tượng trưng để cúng (đốt) nhằm giữ lòng thanh thản cho người sống. Điều quan trọng là cần suy xét để dần chuyển hóa thói quen này sang các hoạt động tạo phước báu chân chính.
