Không phải ngẫu nhiên mà các liền chị quan họ mỗi khi giã bạn thường cất lên những câu hát vấn vương “Khăn áo đây em gửi lại đây í ơ…” để rồi khiến liền anh xốn xang lưu luyến, hẹn mùa sau trở lại “tìm một dáng áo tứ thân”. Trong dòng chảy văn hóa ngàn đời của dân tộc, hát quan họ và chiếc áo tứ thân đã song hành như một cặp trời sinh, cùng dìu nhau chạm đến đỉnh cao “Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới” vào năm 2009. Đây không chỉ là trang phục mà còn là hồn cốt, là biểu tượng không thể tách rời của một làn điệu dân ca độc đáo.
Nghệ nhân hát quan họ cổ Nguyễn Thị Bàn từng khẳng định một điều thú vị: “Đã bước chân vào với dân ca quan họ cổ, mà liền chị không sắm cho mình một bộ áo tứ thân (nay gọi tắt là áo quan họ) với yếm thắm, dải đào thì coi như người ca đó mới chỉ đứng ngoài cửa của ngôi nhà dân ca nổi tiếng xứ Bắc”. Câu nói ấy đã thôi thúc nhiều người tìm về mảnh đất giao duyên, nơi những khúc hát quan họ vang vọng để khám phá sâu hơn về mối liên kết đặc biệt này. Hát quan họ xưa, hay còn gọi là chơi quan họ cổ, là hình thức hát đối giao duyên giữa liền anh và liền chị, không cần nhạc cụ, không cần giới thiệu, mà xuất phát từ nhu cầu giao lưu tình cảm. Ngày nay, quan họ còn là biểu diễn, càng khiến trang phục của liền anh liền chị được chú trọng hơn bao giờ hết.
Dù chưa có một kết luận chính thức nào về nguồn gốc áo tứ thân hay áo mớ ba mớ bảy của người quan họ, nhưng người ta luôn tin rằng thứ trang phục đặc biệt này sinh ra là để dành cho quan họ. Tương truyền, áo tứ thân có sự ảnh hưởng từ trang phục của Hai Bà Trưng, sau này được người phụ nữ Việt Nam cách tân để tránh màu vàng và xẻ vạt tứ thân, phù hợp hơn với đời sống và văn hóa bản địa, trở thành nét duyên dáng riêng của người con gái Kinh Bắc.
Chị Dương Minh Ngọc ở TP Bắc Ninh, người có hơn mười năm kinh nghiệm trong nghề may áo quan họ, từng chia sẻ rằng: “Áo quan họ là thứ trang phục riêng, rất đặc trưng của dân ca quan họ Bắc Ninh. Cái tình của người quan họ không chỉ được truyền tải trong câu hát mà nó hút hồn người đối diện ngay chính từ trang phục. Nếu trang phục không đúng chất, không đúng kiểu, câu hát quan họ có hay mấy cũng như món ăn thiếu gia vị”. Điều này khẳng định vai trò tối quan trọng của áo tứ thân trong việc tạo nên sự trọn vẹn và cuốn hút cho mỗi buổi hát quan họ.
Một bộ áo tứ thân quan họ hoàn chỉnh cho liền chị bao gồm áo, yếm thắm, dải thắt lưng, khăn vấn mỏ quạ, váy chùng, hài mũi cong và nón quai thao. Đối với liền anh, trang phục giản dị hơn với áo the và khăn xếp. Để tạo ra những bộ trang phục này, người thợ may không chỉ cần có năng khiếu mà còn phải có duyên với nghề, cùng với sự kiên trì và tỉ mỉ cao độ. Phần lớn các đường chỉ của áo phải được khâu tay, vắt rất kỳ công thì tà áo mới bay bổng, vạt áo mới mềm mại, duyên dáng.
Ngày xưa, chất liệu tạo nên nét thanh tao của trang phục quan họ chủ yếu là the, lụa tơ tằm Hà Đông, váy may bằng vải lanh tía hoặc sa tanh đen, khăn vuông mỏ quạ từ vải láng đen hoặc chéo go, thắt lưng làm bằng lụa hoặc đũi. Ngày nay, trang phục áo tứ thân hát quan họ được cải tiến hoàn thiện hơn cả về thẩm mỹ, chất liệu và kiểu dáng, trên cơ sở phát huy tối đa những giá trị truyền thống. Chủng loại vải may phong phú, đa dạng và nhiều màu sắc hơn. Khổ vải rộng nên không phải chắp bốn mảnh như xưa, chỉ còn vạt trước, vạt sau cùng một vạt con bên trong, bỏ đi đường can sống lưng sau và đường can giữa thân trước để chiếc áo mềm mại và thanh thoát hơn.
Về màu sắc, áo tứ thân hiện đại thường có hai lớp tạo sự thon thả hơn cho người mặc. Đặc biệt là việc cách điệu sáng tạo cái “lá lật” trước ngực bằng màu xanh lá mạ tạo cảm giác cho người nhìn vẫn tưởng như áo ba lớp. Cái “lá lật” màu xanh chính là thay cho chiếc áo xanh bên trong, giữa vẫn là áo màu đỏ cánh sen, bên ngoài là lớp the đen tạo gam màu cánh gián – màu sắc chủ đạo của trang phục quan họ nữ không thể thay thế. Riêng “lá lật” màu xanh trước ngực kết hợp màu đỏ thẫm của cổ yếm tạo điểm nhấn nổi bật trong bộ trang phục của liền chị.
Với sự kết hợp giữa kiểu dáng áo dài truyền thống và áo dài tân thời hiện nay, trang phục của liền chị quan họ càng toát lên vẻ đẹp gợi cảm của người phụ nữ. Đường may chủ yếu vẫn là khâu tay để chiếc áo được mềm mại, thướt tha. Khéo mặc, khéo chít khăn, liền anh liền chị càng nổi bật hơn trong cái nền nã, lịch lãm đặc trưng của người quan họ. Chiếc khăn vấn đầu của liền chị được quấn đằng trước to, đằng sau nhỏ lại, khi đội lên tạo khuôn mặt trái xoan và khi đội thêm khăn vuông mỏ quạ sẽ tạo hình khuôn mặt búp sen. Với liền anh, khăn xếp có thể xếp 7 hoặc 9 nếp theo luật âm dương, nhất thiết phải là xếp lẻ, chiều cao phù hợp để khi đội, khuôn mặt liền anh trông thanh tú và sang trọng.
Dù quan họ hiện nay chủ yếu là hát biểu diễn và đã có nhiều cách tân trong trang phục, từ màu sắc phóng khoáng hơn đến yếm được trang trí kim sa lấp lánh, nhưng theo lời khẳng định của chị Ngọc, dù có cách tân đến đâu thì về cơ bản, trang phục áo quan họ truyền thống vẫn được tôn trọng và giữ gìn. Người biểu diễn có thể yêu cầu may thêm, may kiểu cách, pha trộn màu sắc, nhưng không bao giờ được thiếu bớt đi một phụ tùng nào và dáng áo cơ bản truyền thống cũng không được thay đổi. Đó chính là cái đã làm nên chất tình trong quan họ cổ từ lâu đời, là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại.
Hàng năm, cứ vào giêng hai ngày rộng tháng dài, người người khắp cả nước cùng bạn bè quốc tế lại tụ họp về hội Lim, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh để được hòa mình vào không khí bữa tiệc quan họ thắm đẫm những lúng liếng chân tình. Và đặc biệt, dáng áo tứ thân, mớ ba mớ bảy, quần chùng khăn xếp, áo the của những liền anh liền chị quan họ luôn có một sức hút đặc biệt. Nhiều người tìm về hội Lim cũng chỉ vì một dáng áo vấn vương của mùa hội trước. Ấy là những “đặc sản” của quê hương Kinh Bắc mà không đâu trên thế giới này có được, nơi áo tứ thân hát quan họ đã trở thành biểu tượng văn hóa trường tồn.
