Lâu nay, câu hỏi “ai là người phát minh ra quần áo” vẫn luôn là một bí ẩn thú vị trong lịch sử tiến hóa loài người. Dù không có một cá nhân cụ thể nào được ghi nhận là “người phát minh”, các nhà khoa học đã tìm ra một phương pháp độc đáo để ước tính thời điểm tổ tiên chúng ta bắt đầu khoác lên mình những bộ trang phục đầu tiên: thông qua nghiên cứu về chấy.
Bằng chứng đột phá này đến từ một nguồn có vẻ ngoài không liên quan: loài chấy. Các nhà khoa học đã phát hiện rằng chấy trên đầu người có mối liên hệ với chấy quần áo (còn gọi là chấy cơ thể) từ khoảng 170.000 năm trước. Điều này gợi ý rằng chấy đã bắt đầu gắn liền với con người kể từ khi những bộ quần áo đầu tiên trên thế giới xuất hiện, tạo ra môi trường sống mới cho chúng.
Nghiên cứu, được công bố trên tạp chí Sinh học Phân tử và Tiến hóa, đã sử dụng chuỗi DNA của ký sinh trùng để tính toán thời điểm chấy quần áo bắt đầu phân kỳ di truyền từ chấy trên đầu. Đây là một phương pháp sáng tạo để xác định “khi nào con người bắt đầu mặc quần áo” mà không cần dựa vào các bằng chứng khảo cổ học về vật liệu dệt may vốn rất khó bảo quản.
Ông David Reed, trưởng dự án và phó phụ trách mảng động vật có vú tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Florida, thuộc Đại học Florida, chia sẻ: “Chúng tôi muốn tìm một phương pháp khác để định vị thời điểm con người có thể đã bắt đầu mặc quần áo”. Ông giải thích thêm rằng chấy cơ thể thích nghi rất tốt với quần áo, do đó chúng gần như chắc chắn không tồn tại cho đến khi con người phát minh ra quần áo.
Những phát hiện này cho thấy tổ tiên của chúng ta đã bắt đầu mặc quần áo một thời gian dài sau khi mất đi lớp lông cơ thể giống loài vượn. Nghiên cứu di truyền màu sắc da chỉ ra rằng quá trình rụng lông diễn ra khoảng một triệu năm trước, rất lâu trước khi người hiện đại xuất hiện ở châu Phi. Có vẻ như tổ tiên chúng ta đã sống mà không cần quần áo và tương đối ít lông trong một giai đoạn dài sau đó.
Ông Reed nhấn mạnh: “Thật thú vị khi nghĩ rằng con người đã có thể tồn tại ở châu Phi trong hàng trăm nghìn năm mà không có quần áo và không có lông, tóc”. Tuy nhiên, sự thành công và tiến hóa vượt bậc của loài người, một phần lớn, được thực hiện nhờ khả năng kiểm soát lửa, sự ra đời của quần áo, chiến lược săn bắn mới và những công cụ đá tiên tiến. Quần áo không chỉ là một tiện ích mà còn là một yếu tố sống còn.
Với việc tổ tiên chúng ta di cư khỏi châu Phi và tiến vào những vùng khí hậu lạnh hơn, vĩ độ cao hơn trên khắp trái đất từ 100.000 đến 60.000 năm trước, việc phát minh ra quần áo có thể đã đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện những cuộc hành trình dài về phía Bắc này. Hơn nữa, những lợi ích của việc mặc quần áo, có thể là lông và da thú, trở nên rõ ràng và cần thiết vào cuối Kỷ Băng Hà, khoảng 180.000 năm trước, giúp con người đương đầu với thời tiết khắc nghiệt.
Trước đây, một nghiên cứu về chấy quần áo năm 2003 của Mark Stoneking, nhà di truyền học tại Viện Max Planck ở Leipzig, Đức, đã ước tính con người bắt đầu mặc quần áo khoảng 107.000 năm trước. Tuy nhiên, nghiên cứu mới từ Đại học Florida đã sử dụng dữ liệu và phương pháp tính toán tiên tiến hơn, mang lại một kết quả sớm hơn, góp phần làm sáng tỏ “lịch sử quần áo” của loài người.
Ian Gilligan, giảng viên Trường Khảo cổ học và Nhân chủng học tại Đại học Quốc gia Australia, nhận định: “Kết quả mới từ nghiên cứu về chấy này là một niên đại sớm hơn đầy bất ngờ về quần áo… Nó có nghĩa là con người hiện đại có lẽ bắt đầu mặc quần áo một cách thường xuyên để giữ ấm khi họ lần đầu tiên hứng chịu những điều kiện thời tiết của Kỷ Băng Hà”. Điều này củng cố thêm tầm quan trọng của trang phục trong việc thích nghi với môi trường sống.
Mặc dù chấy không phải là sinh vật được yêu quý và thường gắn liền với hình ảnh những đứa trẻ khốn khổ phải điều trị, dưới góc độ khoa học, chúng lại có giá trị vô cùng to lớn. Những ký sinh trùng này thường sống trên các dòng vật chủ trong một thời gian dài, cho phép các nhà nghiên cứu tìm hiểu về những thay đổi tiến hóa của vật chủ dựa trên những thay đổi trong chính ký sinh trùng.
Chấy không chỉ kể cho chúng ta nghe câu chuyện về quần áo. Theo ông Reed, những nghiên cứu về chúng “cung cấp cho chúng ta cơ hội nghiên cứu về sự chuyển đổi vật chủ và xâm nhập vật chủ mới – hành vi thường thấy trong các bệnh truyền nhiễm nổi bật có ảnh hưởng đến con người”. Như vậy, từ một sinh vật nhỏ bé, chấy đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử và sinh học của chúng ta, giúp trả lời phần nào câu hỏi “ai là người phát minh ra quần áo” và nhiều hơn thế nữa.
